प्रवचन – 11.08.2025 – प पू श्री मुकेश मुनीजी म सा – (बिबवेवाडी जैन स्थानक)
जैन तत्त्वज्ञानात बार भावना (१२ भावना) साधकाला आत्मशुद्धी, वैराग्य आणि मोक्षमार्गावर दृढ करण्यासाठी सांगितल्या आहेत. त्यातील पहिली भावना म्हणजे अनित्य भावना – जगातील सर्व गोष्टी नश्वर आहेत, क्षणभंगुर आहेत, याची सतत जाणीव ठेवणे.
‘अनित्य’ म्हणजे ‘स्थिर नसलेले’, ‘जे नाश पावणारे आहे’. हा भौतिक संसार, शरीर, संपत्ती, मान-सन्मान, संबंध – हे सर्व कालांतराने बदलतात आणि नष्ट होतात. आपला जीव मात्र नित्य आहे, पण शरीर आणि त्याच्याशी जोडलेल्या वस्तू अनित्य आहेत.
उदाहरण
जसे आपण रोज बाजारातून ताजे फुल विकत आणतो. दुसऱ्या दिवशी ते वाळते, तिसऱ्या दिवशी टाकून द्यावे लागते. हे जाणूनही आपण फुलाचा आनंद घेतो, पण त्याच्या टिकण्याची अपेक्षा ठेवत नाही. त्याचप्रमाणे जगातील प्रत्येक वस्तू तात्पुरती आहे, त्यामुळे तिच्याशी अति आसक्ती ठेवणे हे दुःखाचे कारण ठरते.
आजच्या धावपळीच्या आणि स्पर्धात्मक जीवनात आपण नोकरी, व्यवसाय, प्रतिष्ठा यावर खूप अवलंबून होतो. परंतु एक बदल, एक अपघात, एक संकट – आणि सगळं बदलून जातं. जो अनित्यतेचा विचार करतो, तो अशा परिस्थितीत मानसिकदृष्ट्या तयार असतो आणि संतुलित राहू शकतो.
भगवान महावीरांनी सांगितले आहे – “जगातील सर्व पदार्थांचे स्वरूप परिवर्तनशील आहे.” या भावनेचा अभ्यास साधकाला ममता कमी करण्यासाठी आणि वैराग्य वाढविण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे.
• रोज ध्यान करताना स्वतःला स्मरण द्यावे: “हे शरीर, ही वस्त्रे, हे घर, हे नाते – सर्व अनित्य आहेत”
• आपले लक्ष आत्मस्वरूपाकडे, स्थिर आणि नाशरहित तत्वाकडे केंद्रित करावे.
• संसारिक सुखाचा उपभोग घ्यावा पण त्याच्याशी आसक्ती नको.
अनित्य भावना ही वैराग्याकडे जाणाऱ्या मार्गाची पहिली पायरी आहे. जी व्यक्ती सतत या भावनेचे चिंतन करते, ती दुःखात खचत नाही, सुखात उन्मत्त होत नाही, आणि मोक्षमार्गावर स्थिर राहते.
“अनित्यतेची जाणीव – जीवनात वैराग्य, मनात समाधान.”
